چرا بهترین مدارس جهان کنجکاوی کودکان را جدی می‌گیرند؟
شاید سؤال‌هایی که کودکان می‌پرسند، به اندازه‌ی پاسخ‌هایی که به خاطر می‌سپارند اهمیت داشته باشند و گاهی حتی بیشتر.
«چرا آسمان آبی است؟»
«اگر زمین می‌چرخد، چرا ما متوجه نمی‌شویم؟»
«مورچه‌ها می‌توانند با هم حرف بزنند؟»
کودکان سؤال‌های زیادی می‌پرسند؛ گاهی آن‌قدر زیاد که پاسخ دادن به همه‌ی آن‌ها برای یک والد خسته تقریباً غیرممکن به نظر می‌رسد.
اما پشت همین سؤال‌های کوچک، یکی از قدرتمندترین نیروهای یادگیری پنهان شده است:
کنجکاوی.
در مقاله‌ی اول این مجموعه پرسیدیم: بهترین سیستم‌های آموزشی جهان واقعاً چه چیزی درباره‌ی یادگیری می‌دانند؟
این بار می‌خواهیم سؤال مشخص‌تری بپرسیم:
آموزش خوب با کنجکاوی طبیعی کودک چه می‌کند؟
کودکان قبل از اینکه دانش‌آموز شوند، کاوشگرند
یک کودک خردسال برای کشف دنیا به نمره، تکلیف یا جایزه نیاز ندارد.
چیزی را لمس می‌کند. امتحانش می‌کند. سؤال می‌پرسد. و وقتی چیزی آن‌طور که انتظار داشته پیش نمی‌رود، اغلب دوباره تلاش می‌کند.
پژوهش‌های حوزه‌ی یادگیری و رشد شناختی نشان می‌دهند که کنجکاوی کودکان می‌تواند توجه آن‌ها را به بخش‌هایی از جهان که هنوز برایشان ناشناخته‌اند جلب کند و آن‌ها را به جست‌وجو، کشف و پیدا کردن اطلاعات بیشتر سوق دهد.
الیزابت بوناویتز، پژوهشگر یادگیری و رشد شناختی در دانشکده‌ی تحصیلات تکمیلی آموزش هاروارد، کنجکاوی را در ارتباط با میل درونی ما برای پر کردن فاصله‌های موجود در دانسته‌هایمان و فهمیدن چگونگی کارکرد جهان توضیح می‌دهد.
شاید بنابراین یکی از مهم‌ترین وظایف آموزش این نباشد که در کودکان کنجکاوی ایجاد کند.
بلکه شرایطی فراهم کند که آن‌ها بتوانند همچنان از کنجکاوی خود استفاده کنند.
یک آزمایش ساده: سؤال بپرس یا با دقت گوش کن؟
پژوهشی از بوناویتز و همکارانش نمونه‌ی جالبی در این زمینه ارائه می‌دهد.
در این مطالعه، ۱۰۳ کودک پنج تا هفت ساله طی دو هفته در هشت جلسه‌ی علوم شرکت کردند.
یک گروه هنگام یادگیری به سؤال پرسیدن تشویق شدند.
از گروه دیگر خواسته شد با دقت گوش کنند.
هر دو روش در نگاه اول کاملاً منطقی به نظر می‌رسند.
اما اتفاق جالبی افتاد.
کودکانی که سؤال پرسیدن را تمرین کرده بودند، برای دریافت اطلاعات علمی جدید ارزش بیشتری قائل شدند. همچنین میزان یادگیری دانش علمی در این گروه اندکی بیشتر بود.
جالب‌تر اینکه این مزایا در بعضی از کودکانی که در ابتدای مطالعه توانایی کلامی یا مهارت‌های توجه پایین‌تری داشتند، بیشتر دیده شد.
پیام این پژوهش ظریف اما مهم است:
سؤال پرسیدن فقط نشانه‌ی این نیست که یادگیری در حال اتفاق افتادن است؛ می‌تواند به ایجاد شرایطی کمک کند که یادگیری در آن اتفاق بیفتد.
از «دانستن پاسخ» تا «پیدا کردن مسیر»
این نگاه فقط به یک آزمایش محدود نمی‌شود.
OECD Learning Compass 2030 چارچوبی برای آموزش آینده‌نگر است که بر دانش، مهارت‌ها، نگرش‌ها و ارزش‌هایی تمرکز دارد که کودکان و نوجوانان برای زندگی و یادگیری در دنیای آینده به آن‌ها نیاز خواهند داشت.
یکی از مفاهیم اصلی این چارچوب، Student Agency یا عاملیت یادگیرنده است؛ یعنی کودکان و نوجوانان فرصت پیدا کنند در موقعیت‌های ناآشنا مسیر خود را پیدا کنند، انتخاب‌های معنادار داشته باشند و مسئولانه عمل کنند.
دانش همچنان بسیار مهم است.
اما دانش به‌تنهایی کافی نیست.
کودک باید بداند وقتی با چیزی روبه‌رو می‌شود که نمی‌داند، چه کاری می‌تواند انجام دهد.
و اغلب، اولین قدم یک سؤال است.
کودک کنجکاو فقط نمی‌پرسد «پاسخ چیست؟»
گاهی می‌پرسد:
«چرا؟»
«چطور؟»
«اگر این اتفاق بیفتد چه می‌شود؟»
«چطور می‌توانم بفهمم؟»
همین سؤال‌ها می‌توانند یادگیری را از دریافت منفعلانه‌ی اطلاعات به فرایندی فعال برای کشف و فهمیدن تبدیل کنند.
وقتی ما خیلی سریع جواب می‌دهیم چه اتفاقی می‌افتد؟
حالا این ایده را از کلاس درس به خانه بیاوریم.
فرض کنید فرزندتان می‌پرسد:
«چرا یخ روی آب می‌ماند؟»
اولین واکنش ما ممکن است توضیح دادن باشد.
یا حتی ساده‌تر، گوشی را برداریم و جواب را پیدا کنیم.
اما اگر چند ثانیه صبر کنیم و بپرسیم:
«خودت چه فکر می‌کنی؟»
ناگهان اتفاق دیگری می‌افتد.
کودک باید فکر کند.
از چیزهایی که قبلاً می‌داند استفاده کند.
شاید حدسی بزند.
و حتی ممکن است راهی برای امتحان کردن حدسش پیدا کند.
البته این به آن معنا نیست که کودکان باید همه‌چیز را بدون کمک بزرگسال کشف کنند. پژوهش‌ها درباره‌ی یادگیری مبتنی بر کاوش نشان می‌دهند که راهنمایی و حمایت آموزشی اهمیت دارد.
هدف حذف آموزش مستقیم نیست.
هدف این است که کمی بیشتر برای فکر کردن پیش از دریافت پاسخ فضا ایجاد کنیم.
چگونه کنجکاوی کودکان را تقویت کنیم؟
برای تقویت کنجکاوی کودکان در خانه لازم نیست برنامه‌ی آموزشی پیچیده‌ای طراحی کنید.
تغییرهای کوچک در گفت‌وگوهای روزمره می‌توانند فرصت‌های بیشتری برای فکر کردن و کشف کردن ایجاد کنند.
-
بپرسید: «خودت چه فکر می‌کنی؟»
وقتی فرزندتان سؤالی می‌پرسد، قبل از ارائه‌ی پاسخ به او فرصت دهید ایده‌ی خودش را مطرح کند.
این کار به کودک کمک می‌کند سؤال جدید را با چیزهایی که از قبل می‌داند مرتبط کند.
-
بپرسید: «چطور می‌توانیم بفهمیم؟»
این سؤال به کودک نشان می‌دهد که ندانستن پایان یادگیری نیست؛ بلکه می‌تواند شروع یک جست‌وجو باشد.
می‌توانید با هم به یک کتاب مراجعه کنید، یک آزمایش ساده انجام دهید، چیزی را در محیط اطراف مشاهده کنید یا اطلاعات معتبر پیدا کنید.
-
به کودک فرصت فکر کردن بدهید
کودکان همیشه به پاسخ فوری نیاز ندارند.
چند ثانیه مکث می‌تواند به آن‌ها فرصت دهد حدس بزنند، دلیل خود را توضیح دهند یا سؤال بهتری مطرح کنند.
-
علایق کودک را دنبال کنید
اگر فرزندتان ناگهان به حشرات، فضا، دایناسورها، زبان‌ها، موسیقی یا نحوه‌ی کار کردن وسایل علاقه‌مند شد، همین علاقه می‌تواند به فرصتی برای یادگیری تبدیل شود.
کنجکاوی همیشه از برنامه‌ی درسی پیروی نمی‌کند.
گاهی بهترین یادگیری از چیزی شروع می‌شود که همان روز توجه کودک را به خود جلب کرده است.
-
خودتان هم کنجکاوی را نشان دهید
والدین می‌توانند الگوی کنجکاوی برای کودکان باشند.
مثلاً می‌توانید بگویید:
«تا حالا به این موضوع فکر نکرده‌ام. بیا با هم بفهمیم.»
این جمله به کودک نشان می‌دهد که یادگیری با بزرگ شدن متوقف نمی‌شود.
«نمی‌دانم» می‌تواند یک پاسخ عالی باشد
والدین اغلب احساس می‌کنند باید پاسخ سؤال‌های فرزندشان را بدانند.
اما گاهی یکی از ارزشمندترین پاسخ‌ها این است:
«نمی‌دانم. چطور می‌توانیم بفهمیم؟»
در این جمله پیام مهمی وجود دارد.
ندانستن چیزی نیست که از آن خجالت بکشیم.
بزرگسالان هم همه‌چیز را نمی‌دانند.
و وقتی چیزی را نمی‌دانیم، می‌توانیم راهی برای فهمیدن آن پیدا کنیم.
در دنیایی که پاسخ تعداد بی‌شماری از سؤال‌ها ظرف چند ثانیه در دسترس ماست، شاید پیدا کردن پاسخ دیگر تنها مهارتی نباشد که اهمیت دارد.
توانایی تشخیص اینکه چه چیزی ارزش پرسیدن دارد، شاید به همان اندازه مهم باشد.
این هفته فقط سه سؤال را امتحان کنید
برای تقویت کنجکاوی در خانه لازم نیست برنامه‌ی آموزشی تازه‌ای طراحی کنید.
دفعه‌ی بعد که فرزندتان سؤالی پرسید، قبل از پاسخ دادن کمی مکث کنید و یکی از این سه سؤال را امتحان کنید:
«خودت چه فکر می‌کنی؟»
«چطور می‌توانیم بفهمیم؟»
«چه چیزی باعث شد این سؤال به ذهنت برسد؟»
یک تغییر کوچک در نحوه‌ی پاسخ دادن ما می‌تواند یک گفت‌وگوی معمولی را به فرصتی برای فکر کردن تبدیل کند.
کنجکاوی، یادگیری و آینده
دنیایی که کودکان در آن رشد می‌کنند، سرشار از اطلاعات است.
امروز می‌توانند پاسخ هزاران سؤال را تقریباً در چند ثانیه پیدا کنند.
این موضوع باعث نمی‌شود کنجکاوی اهمیت کمتری پیدا کند؛ برعکس، آن را ارزشمندتر می‌کند.
کودکان باید یاد بگیرند چگونه اطلاعات پیدا کنند، اما در کنار آن باید بتوانند اطلاعات را ارزیابی کنند.
تشخیص دهند چه زمانی چیزی را نمی‌فهمند.
سؤال‌های بهتری بپرسند.
احتمال‌های مختلف را بررسی کنند.
این‌ها فقط مهارت‌های مدرسه‌ای نیستند.
این‌ها مهارت‌هایی برای یادگیری در تمام طول زندگی هستند.
شاید سؤال بهتر این باشد…
در مقاله‌ی اول این مجموعه پرسیدیم:
«فرزند من در حال تبدیل شدن به چه نوع یادگیرنده‌ای است؟»
حالا می‌توانیم سؤال دیگری به آن اضافه کنیم:
«آیا فرزند من هنوز سؤال می‌پرسد، فقط به این دلیل که واقعاً می‌خواهد بداند؟»
آموزش خوب به کودکان پاسخ می‌دهد.
اما آموزش عالی کار دیگری هم انجام می‌دهد:
میل به پیدا کردن پاسخ را زنده نگه می‌دارد.
کودکی که پاسخ امروز را یاد می‌گیرد، یک چیز بیشتر می‌داند.
اما کودکی که یاد می‌گیرد چگونه سؤال بپرسد، ابزاری برای یادگیری در اختیار دارد که می‌تواند یک عمر همراهش باشد.
شاید وظیفه‌ی ما به‌عنوان والد همیشه این نباشد که بهترین پاسخ را داشته باشیم.
گاهی کافی است اجازه ندهیم سؤال بعدی از بین برود.
پرسش‌های متداول
کنجکاوی کودکان چیست؟
کنجکاوی کودکان میل طبیعی آن‌ها به فهمیدن، کشف کردن، سؤال پرسیدن و شناختن نحوه‌ی کارکرد دنیای اطرافشان است. این کنجکاوی می‌تواند کودکان را به کاوش و جست‌وجوی اطلاعات جدید ترغیب کند.
چرا کنجکاوی برای یادگیری کودکان مهم است؟
کنجکاوی می‌تواند کودکان را به توجه بیشتر، سؤال پرسیدن، بررسی ایده‌ها و جست‌وجوی اطلاعات جدید تشویق کند. به این ترتیب، یادگیری می‌تواند از حفظ کردن پاسخ‌ها فراتر برود و به فرایندی فعال‌تر تبدیل شود.
چگونه می‌توان کنجکاوی کودکان را تقویت کرد؟
والدین می‌توانند با پرسیدن سؤال‌های باز، دادن فرصت برای فکر کردن، دنبال کردن علایق کودک، جست‌وجوی پاسخ‌ها به‌صورت مشترک و پذیرفتن جمله‌ی «نمی‌دانم، بیا با هم بفهمیم» کنجکاوی کودکان را تقویت کنند.
آیا سؤال پرسیدن به یادگیری کودکان کمک می‌کند؟
سؤال پرسیدن می‌تواند به کودکان کمک کند درباره‌ی دانسته‌های قبلی خود فکر کنند، بخش‌هایی را که هنوز نمی‌دانند تشخیص دهند و برای پیدا کردن اطلاعات جدید فعالانه جست‌وجو کنند.
آیا والدین باید همیشه به سؤال‌های کودکان پاسخ دهند؟
نه لزوماً. گاهی پاسخ مستقیم بهترین گزینه است، اما پرسیدن سؤال‌هایی مانند «خودت چه فکر می‌کنی؟» یا «چطور می‌توانیم بفهمیم؟» می‌تواند به کودک فرصت دهد پیش از دریافت پاسخ، فکر و کاوش کند.
تیم تحریریه وطن آکادمی
سرپرست تحریریه: سحر رستگار، دکتری مدیریت آموزشی
منابع
- Harvard Graduate School of Education — Is It Better to Ask Questions or Listen Carefully?
Read the Harvard Graduate School of Education article - OECD — The OECD Learning Compass 2030
Read the OECD Learning Compass 2030 - Jirout et al. — Research on supporting early scientific thinking through curiosity
Read the full research article at Frontiers in Psychology - Lazonder, A. W., & Harmsen, R. (2016). Meta-Analysis of Inquiry-Based Learning: Effects of Guidance. Review of Educational Research, 86(3), 681–718. (DOI)
Read the research article and DOI information